Δυσφαγία και Δυσκολία στην Κατάποση: Αίτια, εξετάσεις και θεραπεία

Τι είναι η δυσφαγία

Δυσφαγία είναι η αίσθηση ότι η τροφή ή το υγρό δεν περνά φυσιολογικά από το στόμα προς το στομάχι. Μπορεί να αφορά την έναρξη της κατάποσης ή τη δίοδο μέσα από τον οισοφάγο.

Δεν είναι νόσος από μόνη της αλλά σύμπτωμα με πολλές πιθανές αιτίες, από καλοήθη στένωση και φλεγμονή έως διαταραχή κινητικότητας ή νεοπλασία.

Η νέα ή προοδευτική δυσφαγία αποτελεί σύμπτωμα συναγερμού και χρειάζεται οργανωμένη αξιολόγηση.

Στοματοφαρυγγική και οισοφαγική δυσφαγία

Στη στοματοφαρυγγική δυσφαγία ο ασθενής δυσκολεύεται να ξεκινήσει την κατάποση, βήχει ή πνίγεται, έχει ρινική αναγωγή ή αλλαγή στη φωνή μετά την κατάποση.

Στην οισοφαγική δυσφαγία η κατάποση αρχίζει κανονικά, αλλά η τροφή φαίνεται να σταματά πίσω από το στέρνο ή χαμηλότερα.

Η διάκριση είναι σημαντική επειδή καθορίζει αν ο έλεγχος θα ξεκινήσει με αξιολόγηση κατάποσης ή με γαστροσκόπηση.

Στερεά ή και υγρά

Δυσφαγία κυρίως στα στερεά υποδηλώνει συχνότερα μηχανική στένωση, όπως πεπτική στένωση, δακτύλιο, ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα ή όγκο.

Δυσφαγία τόσο στα στερεά όσο και στα υγρά από την αρχή μπορεί να στρέφει την αξιολόγηση προς διαταραχή κινητικότητας, όπως αχαλασία ή σπασμός.

Οι κανόνες αυτοί είναι χρήσιμοι αλλά όχι απόλυτοι και δεν αντικαθιστούν τις εξετάσεις.

Σημεία συναγερμού

Προοδευτική επιδείνωση, απώλεια βάρους, αναιμία, αιμορραγία, πόνος στην κατάποση, επίμονος έμετος ή ηλικία με αυξημένο κίνδυνο χρειάζονται έγκαιρη γαστροσκόπηση.

Αδυναμία κατάποσης ακόμη και σάλιου, συνεχής σιελόρροια ή αίσθηση ότι έχει σφηνώσει τροφή αποτελούν επείγον περιστατικό.

Δύσπνοια, κυάνωση ή σοβαρός πνιγμός απαιτούν άμεση επείγουσα βοήθεια.

Ενσφήνωση τροφής

Η ενσφήνωση συμβαίνει όταν μια μπουκιά παραμένει εγκλωβισμένη στον οισοφάγο. Ο ασθενής μπορεί να μην μπορεί να καταπιεί νερό ή το ίδιο του το σάλιο.

Χρειάζεται επείγουσα ενδοσκοπική αφαίρεση, ιδιαίτερα όταν υπάρχει πλήρης απόφραξη ή αιχμηρό αντικείμενο.

Μετά την αφαίρεση πρέπει να διερευνάται η αιτία, όπως ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα, δακτύλιος Schatzki ή στένωση.

Πεπτική στένωση

Η χρόνια παλινδρόμηση μπορεί να προκαλέσει ουλοποίηση και στένωση στο κατώτερο τμήμα του οισοφάγου.

Η δυσφαγία αφορά συνήθως πρώτα στερεές τροφές και μπορεί να επιδεινώνεται σταδιακά.

Η θεραπεία περιλαμβάνει ενδοσκοπική διαστολή και ισχυρή καταστολή οξέος ώστε να μειωθεί η υποτροπή.

Δακτύλιος Schatzki

Ο δακτύλιος Schatzki είναι λεπτός βλεννογονικός δακτύλιος κοντά στη γαστροοισοφαγική συμβολή. Μπορεί να προκαλεί διαλείπουσα δυσφαγία σε στερεά, ιδιαίτερα κρέας ή ψωμί.

Συχνά εντοπίζεται με γαστροσκόπηση ή βαριούχο γεύμα. Η διαστολή μπορεί να προσφέρει σημαντική ανακούφιση.

Η συνύπαρξη παλινδρόμησης ή ηωσινοφιλικής οισοφαγίτιδας πρέπει να αξιολογείται.

Ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα

Η ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα είναι χρόνια ανοσολογική φλεγμονή του οισοφάγου. Συχνά προκαλεί δυσφαγία σε στερεά και επεισόδια ενσφήνωσης.

Μπορεί να υπάρχουν δακτύλιοι, αύλακες, λευκά εξιδρώματα ή στενός οισοφάγος, αλλά η ενδοσκοπική εικόνα μπορεί να είναι φυσιολογική.

Για αυτό χρειάζονται πολλαπλές βιοψίες από διαφορετικά επίπεδα του οισοφάγου ακόμη και όταν δεν φαίνεται εμφανής βλάβη.

Αχαλασία

Η αχαλασία είναι διαταραχή κατά την οποία ο κατώτερος οισοφαγικός σφιγκτήρας δεν χαλαρώνει σωστά και το σώμα του οισοφάγου χάνει τη φυσιολογική περισταλτικότητα.

Προκαλεί δυσφαγία σε στερεά και υγρά, αναγωγές άπεπτης τροφής, νυχτερινό βήχα, πόνο και απώλεια βάρους.

Η διάγνωση επιβεβαιώνεται με μανομετρία υψηλής ανάλυσης μετά από ενδοσκόπηση και συχνά βαριούχο γεύμα.

Άλλες διαταραχές κινητικότητας

Ο διάχυτος οισοφαγικός σπασμός, ο υπερσυσπώμενος οισοφάγος και η υποκινητικότητα μπορούν να προκαλούν δυσφαγία και θωρακικό πόνο.

Η μανομετρία υψηλής ανάλυσης είναι η βασική εξέταση για ταξινόμηση αυτών των διαταραχών.

Η θεραπεία εξατομικεύεται και μπορεί να περιλαμβάνει φάρμακα, ενδοσκοπικές παρεμβάσεις ή αντιμετώπιση συνοδής παλινδρόμησης.

Καρκίνος οισοφάγου

Ο καρκίνος μπορεί να προκαλεί προοδευτική δυσφαγία, αρχικά στα στερεά και αργότερα στα υγρά, μαζί με απώλεια βάρους, αναιμία ή πόνο.

Η γαστροσκόπηση με βιοψίες είναι απαραίτητη για διάγνωση. Η σταδιοποίηση γίνεται με αξονική, EUS και άλλες εξετάσεις ανάλογα με την περίπτωση.

Η έγκαιρη διερεύνηση νέας δυσφαγίας είναι κρίσιμη επειδή τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν όταν ο αυλός έχει ήδη στενέψει σημαντικά.

Εξωτερική πίεση στον οισοφάγο

Διογκωμένος θυρεοειδής, μεσοθωρακική μάζα, αγγειακή ανωμαλία ή μεγάλη καρδιά μπορεί να πιέζουν εξωτερικά τον οισοφάγο.

Η γαστροσκόπηση μπορεί να δείξει εξωτερική εντύπωση, αλλά η αξονική ή μαγνητική τομογραφία είναι συνήθως απαραίτητη για την αιτία.

Η θεραπεία στοχεύει την εξωτερική πάθηση και όχι τον ίδιο τον οισοφάγο.

Στοματοφαρυγγική δυσφαγία και νευρολογικές παθήσεις

Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, νόσος Parkinson, πολλαπλή σκλήρυνση, μυασθένεια και άλλες νευρολογικές παθήσεις μπορούν να επηρεάσουν τον συντονισμό της κατάποσης.

Ο ασθενής μπορεί να βήχει με νερό, να αλλάζει η φωνή του ή να εμφανίζει επαναλαμβανόμενες πνευμονίες από εισρόφηση.

Η αξιολόγηση γίνεται συνήθως από ειδική ομάδα με λογοθεραπευτή, ΩΡΛ ή νευρολόγο και αντικειμενική μελέτη κατάποσης.

Εισρόφηση

Εισρόφηση σημαίνει ότι τροφή, υγρό ή σάλιο περνά στον αεραγωγό. Μπορεί να προκαλέσει βήχα, δύσπνοια ή πνευμονία.

Υπάρχει και σιωπηλή εισρόφηση χωρίς έντονο βήχα, ιδιαίτερα σε νευρολογικούς ή ηλικιωμένους ασθενείς.

Η ασφάλεια της σίτισης πρέπει να αξιολογείται πριν δοθούν απλές συμβουλές για πιο μαλακές τροφές.

Γαστροσκόπηση

Η γαστροσκόπηση είναι βασική εξέταση στην οισοφαγική δυσφαγία. Επιτρέπει να εντοπιστούν στένωση, όγκος, οισοφαγίτιδα, δακτύλιος, ξένο σώμα ή στοιχεία ηωσινοφιλικής οισοφαγίτιδας.

Παράλληλα επιτρέπει λήψη βιοψιών και θεραπευτική διαστολή όταν είναι ασφαλές.

Η δυσφαγία θεωρείται σύμπτωμα συναγερμού και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο με εμπειρική αγωγή οξέος χωρίς αξιολόγηση.

Βιοψίες οισοφάγου

Οι βιοψίες είναι απαραίτητες όταν υπάρχει υποψία ηωσινοφιλικής οισοφαγίτιδας, ακόμη και αν ο οισοφάγος φαίνεται φυσιολογικός.

Σύγχρονοι δείκτες ποιότητας προτείνουν τουλάχιστον έξι βιοψίες από δύο ή περισσότερα επίπεδα σε ασθενείς με δυσφαγία ή ενσφήνωση τροφής όταν διερευνάται EoE.

Οι βιοψίες από ύποπτη μάζα ή έλκος είναι απαραίτητες για ιστολογική διάγνωση.

Βαριούχο γεύμα

Η ακτινολογική μελέτη με βάριο δείχνει το σχήμα και τη λειτουργική δίοδο του οισοφάγου. Μπορεί να εντοπίσει λεπτούς δακτυλίους, μακρές στενώσεις, εκκολπώματα και χαρακτηριστικά αχαλασίας.

Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν η γαστροσκόπηση είναι φυσιολογική ή όταν απαιτείται λειτουργική εκτίμηση της κένωσης.

Δεν αντικαθιστά τις βιοψίες και δεν πρέπει να καθυστερεί ενδοσκόπηση όταν υπάρχει υψηλή υποψία κακοήθειας.

Μανομετρία υψηλής ανάλυσης

Η μανομετρία μετρά τις πιέσεις και τον συντονισμό του οισοφάγου κατά την κατάποση μικρών γουλιών νερού.

Χρησιμοποιείται κυρίως όταν η γαστροσκόπηση και οι βιοψίες δεν εξηγούν τη δυσφαγία ή όταν υπάρχει υποψία αχαλασίας και άλλης κινητικής διαταραχής.

Η εξέταση πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με τα συμπτώματα και τα ευρήματα βαρίου ή ενδοσκόπησης.

Μελέτη κατάποσης

Η βιντεοακτινοσκοπική μελέτη κατάποσης αξιολογεί στοματική και φαρυγγική φάση με διαφορετικές υφές τροφής.

Η ενδοσκοπική αξιολόγηση κατάποσης με εύκαμπτο ενδοσκόπιο μπορεί επίσης να δείξει υπολείμματα και εισρόφηση.

Τα αποτελέσματα καθοδηγούν ασκήσεις, στάση σώματος και ασφαλή τροποποίηση υφής.

Ενδοσκοπική διαστολή

Η διαστολή χρησιμοποιείται για καλοήθεις στενώσεις, δακτυλίους και ορισμένες στενωτικές μορφές EoE.

Μπορεί να γίνει με μπαλόνι ή διαστολείς. Η επιλογή εξαρτάται από μήκος, διάμετρο, αιτία και ανατομία.

Ο κίνδυνος διάτρησης είναι χαμηλός αλλά υπαρκτός. Η υποκείμενη φλεγμονή πρέπει επίσης να θεραπεύεται ώστε να μειωθεί η υποτροπή.

Θεραπεία ηωσινοφιλικής οισοφαγίτιδας

Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει PPI, καταποτέα τοπικά κορτικοστεροειδή, στοχευμένη δίαιτα αποκλεισμού ή βιολογική θεραπεία σε επιλεγμένους ασθενείς.

Η ανταπόκριση δεν αξιολογείται μόνο από τα συμπτώματα αλλά και με ενδοσκόπηση και βιοψίες.

Η διαστολή διορθώνει τη στένωση αλλά δεν θεραπεύει την υποκείμενη φλεγμονή.

Θεραπεία αχαλασίας

Οι κύριες θεραπείες είναι η πνευματική διαστολή, η λαπαροσκοπική μυοτομή Heller και η ενδοσκοπική μυοτομή POEM.

Η επιλογή εξαρτάται από τον τύπο αχαλασίας, την ηλικία, την ανατομία, τις προτιμήσεις και την εμπειρία του κέντρου.

Η βοτουλινική τοξίνη προσφέρει συνήθως προσωρινό αποτέλεσμα και χρησιμοποιείται κυρίως σε ασθενείς που δεν μπορούν να υποβληθούν σε πιο οριστική θεραπεία.

Διατροφή μέχρι να ολοκληρωθεί ο έλεγχος

Μέχρι τη διάγνωση, ο ασθενής μπορεί να προτιμά μικρές μπουκιές, αργό φαγητό, καλό μάσημα και υφές που περνούν με ασφάλεια.

Δεν πρέπει να επιχειρεί να σπρώξει σφηνωμένη τροφή με μεγάλες ποσότητες νερού ή άλλο φαγητό.

Σε σημαντική απώλεια βάρους χρειάζεται διαιτολογική υποστήριξη και αξιολόγηση για ασφαλή πρόσληψη θερμίδων.

Φάρμακα και χάπια

Μεγάλα δισκία, κάψουλες ή φάρμακα που ερεθίζουν τον οισοφάγο μπορούν να προκαλέσουν πόνο ή βλάβη αν παραμείνουν στον αυλό.

Τα χάπια λαμβάνονται με επαρκές νερό και ο ασθενής παραμένει όρθιος σύμφωνα με τις οδηγίες του φαρμάκου.

Όταν υπάρχει σοβαρή δυσφαγία, δεν θρυμματίζονται όλα τα φάρμακα αυθαίρετα, επειδή ορισμένα έχουν ειδική αποδέσμευση.

Συχνά λάθη

Συχνό λάθος είναι να θεωρείται η δυσφαγία απλή καούρα και να καθυστερεί η γαστροσκόπηση.

Άλλο λάθος είναι η διαστολή χωρίς βιοψίες όταν υπάρχει πιθανότητα ηωσινοφιλικής οισοφαγίτιδας ή η απόδοση όλων των συμπτωμάτων στο άγχος.

Η φυσιολογική γαστροσκόπηση δεν αποκλείει αχαλασία ή άλλη κινητική διαταραχή· τότε χρειάζεται μανομετρία.

Δυσφαγία στην Κοζάνη

Η σωστή προσέγγιση διαχωρίζει τη στοματοφαρυγγική από την οισοφαγική δυσφαγία και οργανώνει γαστροσκόπηση, βιοψίες, βαριούχο γεύμα ή μανομετρία ανάλογα με την εικόνα.

Στο ιατρείο του Σκόρδα Νικ. Κωνσταντίνου, Γαστρεντερολόγου – Επεμβατικού Ενδοσκόπου – Ηπατολόγου στην Κοζάνη, η διερεύνηση προσαρμόζεται στη διάρκεια, στην τροφή που προκαλεί το σύμπτωμα και στα σημεία συναγερμού.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την επείγουσα ή εξατομικευμένη ιατρική φροντίδα.

Ο ρόλος της λεπτομερούς λήψης ιστορικού

Η ακριβής περιγραφή του συμπτώματος συχνά κατευθύνει περισσότερο από μια γενική αναφορά ότι «η τροφή κολλάει». Ο ιατρός ρωτά πότε άρχισε, αν επιδεινώνεται, αν αφορά στερεά, υγρά ή και τα δύο, αν υπάρχει πόνος, αναγωγή, βήχας, νυχτερινός πνιγμός ή απώλεια βάρους.

Έχει επίσης σημασία αν το πρόβλημα είναι συνεχές ή διαλείπον, αν ο ασθενής χρειάζεται νερό για να κατεβάσει την τροφή και αν έχουν υπάρξει επεισόδια ενσφήνωσης. Ιστορικό αλλεργιών, άσθματος, παλινδρόμησης, ακτινοθεραπείας, νευρολογικής νόσου και προηγούμενων επεμβάσεων αλλάζει τη διαγνωστική πιθανότητα.

Δυσφαγία σε ηλικιωμένους

Στους ηλικιωμένους μπορεί να συνυπάρχουν οδοντικά προβλήματα, μειωμένη παραγωγή σάλιου, νευρολογική νόσος, πολυφαρμακία και αδυναμία μυών κατάποσης. Η δυσφαγία μπορεί να οδηγήσει σε αφυδάτωση, υποθρεψία και πνευμονία από εισρόφηση.

Η απώλεια βάρους ή οι επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις αναπνευστικού δεν πρέπει να αποδίδονται απλώς στην ηλικία. Χρειάζεται συντονισμένη αξιολόγηση και πρακτικό σχέδιο ασφαλούς σίτισης.

Δυσφαγία μετά από ακτινοθεραπεία ή χειρουργείο

Ακτινοθεραπεία στον τράχηλο ή στον θώρακα μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή, ίνωση και στένωση. Χειρουργικές επεμβάσεις στον οισοφάγο, στο στομάχι ή στην περιοχή κεφαλής και τραχήλου μπορεί επίσης να αλλάξουν την ανατομία και τον συντονισμό της κατάποσης.

Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει διαστολές, λογοθεραπεία, τροποποίηση υφής και διατροφική υποστήριξη. Σε σύνθετες στενώσεις απαιτείται συχνά σταδιακή προσέγγιση και στενή παρακολούθηση.

Διατροφική υποστήριξη

Η δυσφαγία μπορεί να μειώσει σημαντικά την πρόσληψη θερμίδων και πρωτεΐνης. Καταγράφονται βάρος, ρυθμός απώλειας, μυϊκή αδυναμία και σημεία αφυδάτωσης. Η απλή σύσταση «φάτε μαλακά» δεν αρκεί όταν η θρέψη επιδεινώνεται.

Η υφή τροφών και υγρών τροποποιείται μόνο μετά από αξιολόγηση ασφάλειας, επειδή τα πολύ αραιά υγρά μπορεί να αυξάνουν την εισρόφηση σε ορισμένους ασθενείς, ενώ τα υπερβολικά πηχτά μπορεί να μειώνουν την ενυδάτωση. Σε σοβαρές περιπτώσεις συζητείται προσωρινή ή μακροχρόνια εντερική σίτιση.

Παρακολούθηση μετά τη θεραπεία

Μετά από διαστολή, θεραπεία EoE ή παρέμβαση για αχαλασία αξιολογούνται η βελτίωση της κατάποσης, η επανεμφάνιση ενσφήνωσης, η πρόσληψη τροφής και το βάρος. Η προσωρινή βελτίωση δεν σημαίνει ότι η υποκείμενη φλεγμονή έχει ελεγχθεί.

Νέος έντονος θωρακικός πόνος, πυρετός, δύσπνοια ή αιματέμεση μετά από ενδοσκοπική παρέμβαση χρειάζονται άμεση επικοινωνία, επειδή μπορεί να υποδηλώνουν διάτρηση ή άλλη επιπλοκή.

Πρακτικές οδηγίες ασφάλειας στο σπίτι

Ο ασθενής πρέπει να τρώει καθιστός και σε ήρεμο περιβάλλον, να αποφεύγει την ομιλία ενώ μασά και να παραμένει όρθιος μετά το γεύμα όταν υπάρχει αναγωγή. Μικρές μπουκιές και πλήρης μάσηση μειώνουν τον κίνδυνο ενσφήνωσης, αλλά δεν θεραπεύουν τη στένωση ή την κινητική διαταραχή.

Συγγενείς και φροντιστές είναι χρήσιμο να γνωρίζουν ποια σημεία δείχνουν εισρόφηση ή πλήρη απόφραξη και πότε πρέπει να ζητηθεί επείγουσα βοήθεια. Η καταγραφή τροφών που προκαλούν επανειλημμένα πρόβλημα βοηθά την αξιολόγηση, χωρίς να οδηγεί σε αυθαίρετους εκτεταμένους αποκλεισμούς.

Η έγκαιρη διάγνωση προστατεύει από υποθρεψία, εισρόφηση, επαναλαμβανόμενες ενσφηνώσεις και καθυστέρηση αντιμετώπισης μιας σοβαρής οργανικής αιτίας.

Η συστηματική παρακολούθηση είναι απαραίτητη όταν τα συμπτώματα επιμένουν ή υποτροπιάζουν.

Η σωστή ενημέρωση μειώνει τον φόβο και βελτιώνει την ασφάλεια της κατάποσης.

Χρήσιμες εσωτερικές συνδέσεις

• Αναλυτικός οδηγός γαστροσκόπησης
• Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση
• Οισοφάγος Barrett
• Επικοινωνία

Συχνές ερωτήσεις

Πότε η δυσφαγία είναι επείγουσα;

Όταν δεν περνά ούτε το σάλιο, υπάρχει πλήρης ενσφήνωση τροφής, δύσπνοια, σοβαρός πνιγμός ή αιμορραγία.

Χρειάζεται γαστροσκόπηση;

Στην οισοφαγική δυσφαγία αποτελεί συνήθως βασική πρώτη εξέταση για διάγνωση, βιοψίες και πιθανή θεραπεία.

Γιατί χρειάζονται βιοψίες αν ο οισοφάγος φαίνεται φυσιολογικός;

Η ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα μπορεί να υπάρχει με φυσιολογική ενδοσκοπική εικόνα.

Τι δείχνει η μανομετρία;

Μετρά τις πιέσεις και τον συντονισμό του οισοφάγου και διαγιγνώσκει αχαλασία και άλλες κινητικές διαταραχές.

Μπορεί να γίνει διαστολή;

Ναι, σε καλοήθεις στενώσεις και δακτυλίους, αφού αξιολογηθεί η αιτία και ο κίνδυνος.

Τι να κάνω αν σφηνώσει τροφή;

Μην προσπαθήσετε να τη σπρώξετε με περισσότερο φαγητό. Αν δεν περνά νερό ή σάλιο, χρειάζεται άμεση επείγουσα αξιολόγηση.